wstecz

"Katyń po sześćdziesięciu latach"

Anna M. Cienciala


Co wiemy, a czego jeszcze nie wiemy?

Wojska sowieckie, ktore wkroczyly do Polski 17 wrzesnia 1939 r., wziely do niewoli ok. 240 000 wojskowych polskich, w tym ok. 10 000 oficerow oraz ok. 6500 policjantow i zandarmow. Czesc szeregowych pochodzacych z Kresow puszczono do domu, tych pochodzacych z Polski zachodniej wymieniono z Niemcami na jencow narodowosci ukrainskiej i bialoruskiej, a reszte skierowano do pracy przymusowej (budowa drogi Nowogrod Wolynski-Lwow i kopalnie rudy na Ukrainie). Natomiast oficerow umieszczono w obozach NKWD w Kozielsku i Starobielsku, a policje i zandarmow w Ostaszkowie. Od polowy listopada 1939 r. jencom zezwolono na korespondencje z rodzinami, ale korespondencja ta urwala sie w marcu 1940 r. Sluch o nich zaginal.

13 kwietnia 1943 roku radio berlinskie oglosilo komunikat, ze w miejscowosci Kosogory (Kozie Gory), ok. 12 km od Smolenska, niemieckie wladze, poinformowane przez miejscowa ludnosc, odkryly masowy grob zawierajacy zwloki ok. 3000 polskich oficerow, wsrod ktorych znajdowal sie tez gen. Smorawinski. Oficerowie byli poprzednio trzymani w obozie w Kozielsku. Wg komunikatu ogolna liczbe zwlok szacowano na ok. 10 000 (Kosogory stanowia polnocna czesc lasu katynskiego; Niemcom wiadomo bylo, ze zaginelo ok. 10 000 oficerow). Byla to pierwsza wiadomosc o losach zaginionych polskich oficerow, ktorych poszukiwal zarowno gen. Wladyslaw Anders, gdy formowal armie polska w Zwiazku Sowieckim, jak i rzad RP. Komunikat niemiecki spowodowal wielkie wzburzenie opinii zarowno w okupowanej Polsce, jak i w wojsku, totez rzad RP nie mogl, mimo nacisku premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla, pozostac bezczynny. Rzad zwrocil sie wiec do Miedzynarodowego Czerwonego Krzyza z prosba o wszczecie dochodzenia na miejscu. Minister propagandy Rzeszy Josef Goebbels od razu uzyskal zgode Hitlera na zarejestrowanie tej samej prosby ze strony Niemieckiego Czerwonego Krzyza - co z kolei dalo Stalinowi pretekst do oskarzenia rzadu polskiego o wspolprace z Niemcami i do uzasadnienia tym zerwania stosunkow z rzadem RP. Miedzynarodowy Czerwony Krzyz nie mogl podjac dochodzenia z braku zgody rzadu sowieckiego, ktory wina obarczyl Niemcow. Ci zas zorganizowali wizyty dziennikarzy na miejscu kazni oraz miedzynarodowa komisje ekspertow medycyny sadowej, ktora orzekla, ze zaglada miala miejsce na wiosne 1940 r., wiec byla dzielem sowieckim. Do tego samego wniosku doszli czlonkowie zarzadu Polskiego Czerwonego Krzyza, ktory za zgoda Niemcow wyslal do Katynia komisje techniczna do badania zwlok.1)

Podczas wojny zarowno rzad brytyjski, jak i amerykanski zatuszowaly cala sprawe, aby zapewnic sobie dalszy udzial wojsk sowieckich w wojnie z Niemcami. Prokurator sowiecki przy Miedzynarodowym Trybunale Wojskowym w Norymberdze probowal udowodnic wine Niemcow, co mu sie jednak nie udalo, ale zarazem trybunal odmowil przyjecia dokumentacji ofiarowanej przez rzad emigracyjny w Londynie. Dopiero w 1951-52 r., a wiec w okresie zimnej wojny i wojny koreanskiej, specjalna komisja Kongresu USA zebrala bogaty material obciazajacy rzad sowiecki. Byly to zeznania wielu osob, Polakow i cudzoziemcow, a wniosek byl niedwuznaczny, tj. ze zbrodnie katynska popelnily wladze sowieckie.2)

W 1962 r. ukazala sie ksiazka o zbrodni katynskiej piora polskiego politologa Janusza K. Zawodnego.3) Bylo to pierwsze naukowe opracowanie w jezyku angielskim, oparte na dokumentach opublikowanych, jak tez innych, dostepnych autorowi, oraz na jego rozmowach i korespondencji z wieloma osobami. Praca Zawodnego stanowila najlepsze zestawienie i analize informacji na temat Katynia az do lat 90., gdy zaczely ukazywac sie dokumenty rosyjskie w Moskwie i Warszawie. Dokumenty te, odkryte przez badaczy rosyjskich, z historykiem Natalia S. Lebediewa na czele, zaczeto wydawac pod koniec rzadow prezydenta ZSRR Michaila Gorbaczowa, a przybylo ich duzo wiecej po rozpadzie ZSRR, szczegolnie wskutek walki kolejnego prezydenta Rosji Borysa Jelcyna z partia bolszewicka, ktora na jego polecenie prokuratura rosyjska oskarzyla o wiele przestepstw, m.in. zaglade polskich jencow. Wowczas to, w pazdzierniku 1992 r., Jelcyn przekazal prezydentowi RP Lechowi Walesie dokumenty z zalakowanej teczki katynskiej trzymanej na Kremlu, w ktorej przede wszystkim znajdowala sie kluczowa decyzja politbiura z 5 marca 1940 r. o zagladzie jencow polskich. Nieco wczesniej, w kwietniu tegoz 1992 r., zostala podpisana umowa miedzy dyrekcja polskich Archiwow Panstwowych a dyrekcja rosyjska w sprawie opracowania i wydania drukiem wyboru dokumentow dotyczacych losow jencow polskich, jak tez zaklamywania tej sprawy przez kolejne rzady sowieckie na przestrzeni niemalze pol wieku. Do tej pory ukazaly sie dwa tomy w jezyku rosyjskim i trzy w jezyku polskim.4)

Wiekszosc dokumentow dotyczacych pobytu jencow w obozach i ich zaglady pochodzi z archiwum Administracji do spraw Jencow, ustanowionej przez Lawrentija P. Berie, szefa NKWD (Narodowy Komitet Spraw Wewnetrznych), oraz archiwow wojsk konwojowych NKWD. Daja one obraz warunkow bytowych w trzech "obozach specjalnych," tj. w Starobielsku, gdzie trzymano wiekszosc oficerow wyzszej rangi; w Kozielsku, gdzie trzymano oficerow nizszej rangi (ale bylo tam tez dwoch generalow, Bohatyrewicz i Smorawinski) oraz w Ostaszkowie, gdzie trzymano policjantow i zandarmow.


Przypisy:

1. Komunikat radia berlinskiego, komunikat sowieckiego biura informacji, komunikaty rzadu polskiego, zerwanie stosunkow polsko-sowieckich, patrz: Documents on Polish-Soviet Relations, 1939-1945, tom. 1., 1939-1943, General Sikorski Historical Institute, London, 1961,dok. nr 303-315. Raport miedzynarodowej komisji ekspertow medycyny sadowej: Amtliches Material zum Massenmord von Katyn, Zentralverlag der NSDAP, Berlin, 1943, streszczenie: Zbrodnia katynska w swietle dokumentow, wyd. 10., "Gryf", Londyn 1982, str. 160-161. Raport sekretarza PCK Kazimierza Starzynskiego oraz raport z Katynia Komisji Technicznej PCK: Stefan Starzynski, Katyn, wyd. 2., Editions Dembinski, Paryz 1990.

2) U.S. House of Representatives. Select Committee on the Katyn Forest Murders. The Katyn Forest Massacre, 82nd Congress, lst and 2nd Sessions, 1951-1952.U.S. Government Printing Office, Washington, D.C., 1952.

3) Janusz K. Zawodny, Death in the Forest. The Story of the Katyn Forest Murders, University of Notre Dame Press, 1962, przedruki: 1965, 1972, 1980; Hippocrene Press, New York, 1988.

4) Katyn. Plenniki nieobjawlennoj wojny, redaktorzy odpowiedzialni: N.S.Lebiediewa, Wojciech Materski; Miezdunarodny Fond "Demokracja," Moskwa, 1997;

Katyn, 1940-2000. Dokumenty, redaktorzy odpow. N.S. Lebediewa, N.A. Pietrosowa, B Woszczynski, W. Materski, E. Rosowska, Izdatielstwo "Wies Mir", Moskwa 2001.

Katyn. Dokumenty zbrodni. Tom 1, Jency nie wypowiedzianej wojny, sierpien 1939 - marzec 1940, (red. odpow. Natalia S. Lebediewa, Nelli A. Pietrosowa, Wojciech Materski, Ewa Rosowska, Boleslaw Woszczynski). Naczelna Dyrekcja Archiwow Panstwowych, Wydawnictwo "Trio," Warszawa 1995; tom 2. Zaglada, marzec - czerwiec 1940, (red. i wydawca j.w.), Warszawa 1998; tom 3. Losy ocalalych, lipiec 1940 - marzec 1943, (red. i wydawca j.w.), Warszawa 2001; tom 4. Zaklamanie ma sie ukazac w br. lub roku 2004. Tom angielski pod red. Anny M. Ciencialy ukaze sie w USA w drugiej polowie 2003 r. w serii "The Annals of Communism," Yale University Press.